5.6.69
Địch triển khai thêm, không thể ở đó được nữa, đêm nay đa số cán bộ và thương binh dẫn nhau chạy xuống Phổ Cường. Tối không trông rơ mặt người nhưng có lẽ ai công cảm thấy rất đây đủ những nét đau buồn trên khuôn mặt từng cán bộ và thương binh. Ḿnh lo đi liên hệ giải quyết công tác đến khuya mới về, thương binh đă đi ăn cơm xong - nằm ngổn ngang trên thềm nhà Đáng, một vài người đă nghỉ, số c̣n lại khẽ rên v́ vết thương đau nhức.
C̣n lại trên đó ba cas cố định chưa có người khiêng, một số cán bộ lanh đạo c̣n trên đó, ưùnh cắn trở về. Trở về lúc này thật gay go, không hiểu địch nằm ở đâu. Nhưng biết làm sao, yêu cầu công tác đ̣i hỏi ḿnh phải trở về, dù chết cũng phải đi.
Đêm rất khuya rồi, không ai chợp mắt.. Thuận ngồi lặng thinh bên ḿnh, em không nói một lời nào, măi đến lúc chia tay em mới nói một câu ngắn "Chị làm sao chứ em lo quá đi" và ḿnh th́ không nói hết một câu "chị gửi ba lô cho em, trong đó có quyển sổ…" muốn nói tiếp rằng nếu chị không về nữa th́ em giữ quyển sổ đó và sau này gửi về gia đ́nh. Nhưng ḿnh không nói hết câu: Trong ánh trăng mờ hai chị em đều đọc được trong đôi mắt người thân của ḿnh một nỗi buồn ly biệt. Em đi rồi và mọi người khác cũng đă đi hết, c̣n một ḿnh trên chiếc thềm vắng nhà chị Tính, không hiểu sao nước mắt bỗng tràn trên đôi má của ḿnh. Khóc ư Thùy? Đừng chứ, hăy dũng cảm kiên cường trong mọi t́nh huống, hăy giữ măi nụ cười trên môi dù trăm ngh́n vạn khó khăn nguy hiểm đang đe doạ quanh Thùy.
11.6.69
Chính phủ Lâm thời ra đời. Đó là một sự kiện lịch sử, cuộc cách mạng đă tiến thêm một bước dài quan trọng. Mừng vui v́ thắng lợi đó nhưng hơn bao giờ hết ḿnh cảm thấy cái ác liệt của chiến trường.
Suốt đêm ngày không gian nảo động v́ tiếng bom pháo, tiếng phản lực gào thét, tiếng tàu rọ, HU-1A quần lượn trên đầu. Khu rừng đầy những vết bom đạn, nhũng cây c̣n lại bị úa vàng v́ chất độc. Cả người cũng đă bị ảnh hưởng chất độc, toàn thể cán bộ đều mệt mỏi bơ phờ tay chân rũ rượi ăn uống không nổi. Ai cũng muốn động viên chính bản thân và động viên đồng chí ḿnh vậy mà vẫn có những phút cái lo âu hiện lên rơ rệch và đằng sau nó thấp thoáng bóng dáng của sự bi quan.
13.6.69
Xuống Phổ Cường. Ra đi niềm vui hồ hởi v́ hy vọng rằng dịp này sê có điều kiện về sống giữa t́nh thương của những người thân trong một hai ngày trước lúc bắt tay vào thu dung. Nhưng vừa xuống đến nơi gặp Thuận, em báo tin chuẩn bị đón thương của đơn vị 120 sau đêm đánh quận. Ba cas thương nặng trong đó có Tâm. Nghe báo, đầu óc ḿnh chỉ c̣n tập trung vào có chuyện đó. Mười giờ thương khiêng lên. Đồng chí Lợi vết thương… (nhoè không rơ chữ) t́nh trạng hấp hối. Đồng chí Thành vết thương trung b́nh. C̣n Tâm … cậu bé Phổ Cường với giọng hát rất hay với đôi mắt to và tính nết rất dễ thương th́… một chân đă bị ḿn tiện cụt. Em nằm li b́, biểu hiện choáng nặng. Tập trung vào cấp cứu mà ḷng ḿnh nặng trĩu xót thương. Đâu phải chỉ có bấy nhiêu máu xương phải đổ? C̣n nhiêu và rất nhiều nữa. Cảnh giác nghe em! Ḿnh nói với em của ḿnh mà biết mấy lo âu. Suốt một đêm dài mọi người đều không ngủ, mệt mỏi, và thương xót làm ḿnh bải hoải.
Ba giờ sáng ra đi, em đưa ḿnh ra tận đường lên đèo ải. Em của tôi ơi, đừng bao giờ xảy ra điều ǵ rủi ro nghe em.
16.6.69
Những kỳ niệm không bao giờ quên, không thể nào quên nhưng ta sẽ nghĩ ǵ khi nhớ lại kỳ niệm đó? Buồn? Vui? Ân hận? Hay là ǵ hở Th.? Hở cô gái đă từng biết xử trí một cách đúng đắn trong mọi t́nh huống khi mà cuộc sống t́nh cảm diễn ra phức tạp hết sức!
17.6.69
Đâu phải chỉ là t́nh thương! T́nh thương không thể có được cái nóng bỏng thiết tha, không thể có sức mạnh chi phối toàn bộ suy nghĩ t́nh câm của một con người. Vậy th́ nói sao đây Trước đây, bây giờ và cả về sau bao giờ ḿnh cũng biết bắt con tin làm theo suy nghĩ của khối óc cho nên những sai lắm người ta thường mắc th́ ḿnh không bao giờ mắc phải đâu. Nhưng có một điều ở đây làm ḿnh ngạc nhiên và khó nghĩ v́ nếu gọi là sai ầm th́ không phải mà nếu coi là một điều đúng hẳn th́ càng không phải. Sao đây? Ôi! Cuộc đời biết mấy phức tạp và cuộc chiến tranh ác liệt này lại làm cho cuộc đời phức tạp hơn cả triệu lần.
Đêm tối, mà bảu trời vẫn rực sáng? V́ ánh chớp, v́ ánh lửa của những trái pháo hay v́ một đôi mắt đen rực sảng t́nh thương. Trời mùa hè oi bức hay sức nóng của t́nh thương làm ḿnh thấy ngột ngạt - Buồn vui lẫn lộn – Mà không, vui ǵ đâu. Chỉ nó nỗi buồn đè nặng lên trái tim ḿnh, trái tim khao khao khát t́nh thương nhưng lại rất hiểu rằng cần một t́nh thương như thế nào đó nó mới sống được. Trái tim ấy chỉ biết nhận những ḍng máu nóng trong sạch chứ không thể tiếp thu những ḍng máu bệnh tật. Dĩ nhiên không có máu th́ trái tim sẽ chết nhưng thà là chết mà giữ măi cái cao quư của trái tim một người cộng sản, một con người chân chính.
18.6.69
Được thư nhà, những lá thư đượm màu sắc hoà b́nh. Những con đường đỏ rực hoa phượng và căn pḥng nhỏ thơm ngát hương sen. Chiếc tủ radio quen thuộc giữa nhà. ôi! Các em của tôi ơi, khung cảnh ấy xa vời quá, chị Thùy của các em chỉ biết có những ḍng đạn lửa đỏ rực giữa trời đêm, chỉ biết có mùi thuốc pháo hăng xộc vào mũi, chỉ biết có những buổi chia tay trong lo âu… cho nên cảm thấy buồn buồn khi đọc những trang thư của các em.
Độ này rất nhiều người đi Bắc, họ ra đi hồ hởi vui tươi, nhưng khi đến chào ḿnh h́nh như họ không dám biểu lộ niềm vui ấy. C̣n ḿnh cười rất tươi tiễn họ lên đường nhưng rồi sau đó một ḿnh ḿnh đứng lặng hồi lâu không biết nói ǵ Thùy ơi, đừng buồn Th. nhé, hẹn ngày mai khi nước nhà độc lập Th cũng sẽ đi về phương Bắc, lúc đó chác niềm vui sẽ vẹn toàn.
25.6.69
Địch càn càn lên rất sớm, mới sáng dậy chưa kịp ăn uống ǵ đă phải chui xuống đất. Hơn một năm rưởi mới trở lại nằm công sự nóng nực làm ḿnh mệt phờ. T́nh h́nh địch rất căng, quân chúng rải đầy khắp ba thôn trong xă. Lính Mỹ + ngụy + cảnh sát dă chiến. Công sự ḿnh nằm cách địch không xa, bốn đứa đă xuống nhưng chưa kịp đậy nắp v́ nóng nực. Đến trưa Tẩn đứng cảnh giới có vẻ mệt nó ngồi xuống cạnh ḿnh kể lại cảnh càn quét phía trên của địch đang diễn ra. Bỗng có tiếng la của một thằng ngụy, Tẩn ghé mắt nh́n lên và hốt hoảng đóng nắp công sự. Thằng ngụy đă ṃ đến cạnh chỗ bọn ḿnh ở, chỉ c̣n cách độ năm mét. Chiếc nắp công sự bị đóng lại một cách vội vàng vẫn c̣n trống trải, ḿnh nghe bước chân địch sột soạt qua bụi dứa dại và tiếng la hét gọi nhau. Tiếng em th́ thầm bên tai:
- Rủi ro ḿnh hy sinh th́ sao chị?
- Th́ thôi chớ sao!
- Không, em không chịu đâu, em th́ đă đành, c̣n chị rồi ba má sẽ nghĩ sao…
… (nhoè không đọc được) nh́n ḿnh cháy bỏng lo âu và thiết tha vô hạn. Ḿnh quay đi không dám nh́n vào đó nữa. Trong đôi mắt đó có lời nói của Khơ-riu-chèa với Paven giữa ngục tù. Ḷng xao xuyến xót thương, thương em và thương cả chính ḿnh nay. Nhưng có cách nào khác đâu, ḿnh cũng đă làm như Paven trong trường hợp đó.
* * *
Cái chết của Giàu làm ḿnh sửng sốt Trong trận càn hôm nay bọn điệp đă chỉ công sự Giàu ở, mấy trái ḿn "mo" và những băng đạn của bọn khát máu đă giết chết Giàu và năm du kích nữa. Mới đêm hôm trước ḿnh gặp Giàu ở Xuân Thành, người y tá trưởng mới của Phổ Cường sung sướng gặp lại ḿnh, anh ta khác hẳn những lần ḿnh gặp trước đây. Có lẽ trong những điều Thuận bàn giao lại cho anh, h́nh như có cả một điều dù em ḿnh không nói ra, đó là trách nhiệm bảo vệ cho ḿnh, người cán bộ của huyện, người thân yêu của em. Giàu đă nhận trách nhiệm đó một cách đầy đủ. Anh ta thay Thuận dẫn ḿnh đi công tác hết chỗ này qua chỗ khác Khi đêm đă khuya, anh dẫn ḿnh về nhà Thuận và nói khẽ với Thuận: "Bây giờ để chị Trâm ở đây với anh hay là về ở với tôi? Em ḿnh trả lời: "Tuỳ anh". Giàu đă gửi ḿnh cho Thuận "Nhờ anh bảo đảm giùm cho chị Thuỳ Trâm anh nhé". Đêm rất khuya anh mới ra về.
Ḿnh không thể ngờ bữa tối cùng đi với anh trên con đường quanh quất trong xóm, cùng ăn với anh những trái dưa gang, những chén cháo khuya trong cảnh đầm ấm của gia đ́nh ấy lại là buổi cuối cùng.
Đêm nay cũng vẫn ánh trăng đó, con người đó, khung cảnh đó nhưng riêng anh th́ đă nằm yên dưới ba tấc đất rồi.
Người vợ trẻ của anh trong tay ôm đứa con nhỏ ngồi như một xác chết. Ḿnh không biết nói ǵ với chị và nước mắt ḿnh rưng rưng khi nghe chị dặn, giọng nghẹn ngào trong nước mắt, "Anh ấy th́ đă yên rồi, nhưng c̣n chị lại và cậu Ba làm sao tránh cho khỏi để rồi lại mất mát”.
Ôi, biết nói làm sao ngoài tiếng nói trả thù. Trả thù cho những người đă ngă xuống và cả cho chúng ta, những người c̣n sống giữa hờn căm và đau xót.
Em nh́n ḿnh một lần nữa, đôi mắt đen của em nói với ḿnh trong im lặng: "Cuộc sống sao ngắn ngủi quá phải không chị? Ta sẽ làm ǵ đề đừng phải ân hận khi nhắm mắt xuôi tay".
29.6.69
Vẫn là những cái chết chảy máu trong ḷng những người c̣n sống. Một cas cụt chân do ḿn gip mới đến bệnh xá lúc ba giờ mười lăm. Đó là Liễn, đồng chí xă đội của Phổ Cường, mới hôm nào đó anh ta dẫn ḿnh trốn dưới công sự. Hôm nay… Nh́n anh, ḷng ḿnh cháy bỏng lo âu, nếu như những người thân yêu của ḿnh cũng gặp trường hợp đó th́ sao? Th́ cũng thôi chứ biết làm sao.
7.7.69
Tạm biệt Phổ Cường để về cánh Bắc công tác một thời gian. Chiều nay rời Phổ Cường, qua đường chiến lược và bước chân vào đoạn đường sinh tử đă được mệnh danh là Khe Sanh.
Rời mảnh đất thân thương ḷng ḿnh thấy xao xuyến nhớ nhung, mảnh đất nghèo này đă gắn bó với ḿnh biết mấy. Từ những người mẹ, người chị, những cán bộ địa phương đến những du kích ở đây hầu như đâu quen biết, mến thương ḿnh. Đi giữa xóm thôn đâu đâu ḿnh cũng nghe tiếng chào hỏi quen thuộc "Chị Hai" và những bàn tay thân thiết nắm chặt tay ḿnh.
Và… có ǵ so sánh được với t́nh thương rất đỗi thiết tha mà em đă dành trọn cho ḿnh tất cả. Em ngồi đó gục đầu trên bàn lo lắng xót xa khi thấy ḿnh đi vào nguy hiềm. Đôi tay em siết chặt tay ḿnh, ḿnh cảm thấy bàn tay em run lên thương yêu lo lắng. Em hỏi ḿnh mà đôi mắt nặng trĩu lo buồn "Chị ơi, chị có về với em không?".
Muốn động viên em, ḿnh không hề đề lộ cái ư nghĩ đang làm ḿnh lo âu là qua Khe Sanh không biết có chạy được không Ḿnh vẫn cười vui với em nhưng ḷng xót xa biết mấy. Cũng có thể đây là lần cuối ta gặp nhau. Em ơi làm sao thu gọn h́nh ảnh em để mang theo trong những ngày gian khổ, làm sao có được một người em đă dành trọn mọi thương yêu tha thiết nhất cho chị.
Thôi nhé, tạm biệt tất cả, hẹn một ngày không xa lại gặp lại trong niềm vui sum họp.
8.7.69
Trở lại ngôi nhà quen thuộc với gốc ô ma và bờ giếng của đất Phổ Hiệp. Gặp lại Nghĩa, Thường và quê hương Phổ Hiệp.
Nói chuyện với Nghĩa một buổi, một buổi cng chưa đủ để san bằng mọi ngăn cách trong t́nh chị em xưa nay. Nhưng dù sao ḿnh cũng muốn rằng “Trời lại trong xanh sau những ngày mưa băo”. Ḿnh đă tha thứ cho em mọi lỗi lam và ḷng căm thấy nhẹ nhàng đôi chút khi thấy em đang trở lại con đường cũ đầy thương yêu của chị em ḿnh.
Tối nay qua Khe Sanh, ai cũng lo cho ḿnh,… (nhoè không không đọc được) và Cho đưa ḿnh đến gần Vinh Phước - Đứa em gái lo lắng làm ḿnh cảm động. Xưa nay ḿnh không thấy hết t́nh thương của nó, có chăng cũng v́ Thuận đă quá quan tâm làm nó phải lo theo, nhưng bây giờ ḿnh cảm thấy t́nh thương ấy sâu sắc, tự giác. Từ lúc qua đường chiến lược, qua đầm nước đến bữa cơm ăn, Cho chăm sóc ḿnh từng bước đi, từng chén cơm, miếng cá. Chốc lát nó lại thở dài: "Em lo quá, làm sao chị qua Khe Sanh , đạn bom như mưa lại bỏ lại chị một ḿnh th́ làm sao? Hay để em đưa chị qua Khe Sanh rồi hăy trở về?".
Ḿnh vuốt mái tóc em và cười với nó: "Không sao đâu, chị sẽ đi được. C̣n rủi ro th́ chuyện đó ai lường được!".
Nhưng đêm đó qua Khe Sanh không một quả pháo, một ánh đèn, tràng đạn nào cả. H́nh như địch cũng thương đôi chân yếu đuối của một cô gái quen sống giữa yêu thương, quen được nâng niu, chiều chuộng từ nhỏ.
12.7.69
Những ngày rỗi răi, có nhiều giờ suy nghĩ. Nghĩ ǵ đây mà đôi mắt vuông buồn hở cô gái giàu yêu thương suy nghĩ? Dĩ nhiên cái nhớ làm ḿnh thấy nao nao trong dạ. Cánh Nam thân yêu ơi, ở đó những người thân yêu của ta chắc vẫn lo lắng nhớ thương ta, sẽ có một đôi mắt đen thao thức trong đêm dài khi nghe tiếng bom đạn nổ rền ngoài cánh Bắc. Đứng ngoài này ḿnh cố len lỏi đôi mắt nh́n qua những ngọn núi đề nh́n về cánh Nam và nhận ra chỗ núi lở của Phổ Cường. Nhớ thương vô cùng! Ḿnh ra đi, đề lại ở nhà hàng trăm ngh́n khó khăn. Trung chắc đă chết rồi, anh bộ đội bị hoại thư cánh tay chắc ǵ đă qua khỏi… Các anh chị ở nhà chắc vất vả trăm chiều. Thương vô cùng những anh Tự, anh Kỳ, những chị Lănh, Liên...
Có một điều làm ḿnh thấy khổ tâm là t́nh thương kỳ lạ của em, t́nh thương ấy ít đem lại niềm vui trong sáng mà chỉ có nỗi lo buồn, đau xót và suy nghĩ mà thôi. Biết nói sao với em bây giờ, h́nh như đă có sứt mẻ trong những điều mà trước đây ḿnh cảm thấy không ǵ có thể xâm phạm. Cuộc đời rồi sê ra sao?
14.7.69
Hôm nay là ngày sinh của ba, ḿnh nhớ lại ngày đó giữa bom rơi đạn nổ, mới hôm qua một tràng pháo bất ngờ đă giết chết năm người và làm bị thương hai người. Ḿnh cũng nằm trong làn đạn lửa của những trái pháo cực nặng ấy. Mọi người c̣n chưa qua cái ngạc nhiên lo sợ. Vậy mà ḿnh vẫn như xưa nay, nhớ thương, lo lắng và suy tư đè nặng trong ḷng. Ba má và các em yêu thương, ở ngoài đó ba má và các em làm sao thấy hết được cuộc sống ở đây. Cuộc sống vô cùng anh dũng, vô cùng gian nan, chết chóc hy sinh c̣n dễ dàng hơn ăn một bữa cơm. Vậy mà người ta vẫn bền gan chiến đấu. Con cũng là một trong muôn ngh́n người đó, con sống chiến đấu và nghĩ rằng ḿnh sẽ ngă xuống v́ ngày mai của dân tộc. Ngày mai trong tiếng ca khải hoàn sẽ không có con đâu. Con tự hào v́ đă dâng trọn đời ḿnh cho Tổ quốc. Dĩ nhiên con cũng cay đắng v́ không được sống tiếp cuộc sống hoà b́nh hạnh phúc mà mọi người trong đó có con đă đổ máu xương đề giành lại. Nhưng có ǵ đâu, hàng triệu người như con đă ngă xuống mà chưa hề được hưởng trọn lấy một ngày hạnh phúc. Cho nên có ân hận ǵ đâu!
Chiều nay lại buồn da diết, nhớ thương em kỳ lạ. Giờ này em đang làm ǵ? Chị tưởng như thấy em nằm trên chiếc vơng đôi mắt buồn mênh mông và nỗi nhớ thương làm khuôn mặt em gầy hốc hác. Em của tôi ơi, biết nói ǵ với em đây hở đứa em kỳ lạ.
16.7.69
Không biết người ta nghĩ ǵ khi đứng nh́n một vụ oanh tạc của những chiếc phi cơ ăn cướp của giặc Mỹ. Chiều nay cũng như mọi buổi chiều khác, chiếc tàu hai thân quần mấy ṿng trong xóm rồi một quả rocket phóng xuống xóm 13 Phổ An rồi liền theo đó, hai chiếc phản lực thay nhau bổ nhào Từng quả bom rời khỏi chiếc máy bay nặng nề lao xuống và bùng lên nhưng khói lửa mịt mù, những quả bom xăng h́nh vuông lấp loáng trong ánh nắng mặt trơi vừa chạm đến mặt đất tức th́ một quả cảu lửa bốc lên đỏ rực rồi khói đen nghi ngút bầu trời. Máy bay vẫn gào rú, mỗi lần như vậy hàng loạt bom lại rơi, tiếng nổ điếc tai, nhức óc.
Từ một vị trí không xa, ḿnh ngồi lặng nh́n mà ḷng căm uất. Trong khối lửa kia ai là người bị cháy thiêu trong đó? Trong tiếng nổ long trời ai tan xác trong những hố bom đào sâu dưới đất đó? Bà già ngồi bên ḿnh mắt đăm đăm nh́n về thôn xóm chép miệng: "Lối đó là lối bà già vợ thằng Hùng đó".
20.7.69
Lớp y sĩ sản khoa của Khu giải tán. Trong số những người lên đường đi công tác xa có chị Hai đi Gia Lai. Lá thư chị gửi về với những ḍng chữ nghều ngào và thấm nước mắt. Thương chị vô vàn, chỉ có v́ nhiệm vụ của Đảng người ta mới có thể có những cuộc ra đi như vậy mà thôi. Trước đây khi bước chân lên chiếc ô tô đưa ḿnh vào Nam, ḿnh cũng đă khóc. Nhưng trong nước mắt ấy có nhở thương đau xót và có cả tự hào vinh dự. C̣n bây giờ chị ra đi, giọt nước mắt chảy dài trên mặt thấm mặn đau buồn, xót xa, thương nhớ. Để ra đi, chị gạt nước mắt v́ nghĩ ḿnh là một Đảng viên
Những chuyển ra đi vẫn c̣n tiếp diễn, ḿnh đă gặp biết bao nhiêu người v́ nhiệm vụ ra đi chưa chắc đa có đầy đủ niềm tự hào phấn khói khi bước chân trên con đương rất đỗi vinh quang. V́ sao ư? Dễ hiểu thôi, v́ chiến trường đ̣i hỏi quá cao mà hậu phương th́ đă tất cả cho tiền tuyến từ những năm nào. Như vậy nghĩa là sao hở Thuỳ? Nghĩa là có cái ǵ thoáng nét tư tưởng bi quan xuất hiện trong Th. đó.
22.7.69
Chiều mưa xa nhà.
Buồn nhớ mênh mông dày nặng như màn mưa đang che phủ quanh chân trời. Thấy ḿnh rất đáng trách v́ thật là không hợp thời, giữa cảnh nước sôi lửa bỏng này mà để ḷng mềm yếu trước cảnh thiên nhiên. Nhưng thực ra không phải v́ mưa đang rơi, không phải v́ nếp nhà tranh không đủ che mưa với cảnh nhà cô đơn hiu quạnh này làm ḿnh cảm thấy buồn, mà từ mấy bữa nay về sống ở đồng bằng, ḿnh thấy cô đơn kỳ lạ. Những buổi sáng mặt trời lên trên mặt biển, những buổi chiều hoàng hôn trên cánh đồng xa và những đêm trăng rực rỡ trên bờ cát trắng…, tất cả đều là cảnh đẹp nhưng ḿnh nào có thấy vui. Vui ǵ đâu khi hàng ngày đau thương tang tóc c̣n đè nặng trên cuộc sống chúng ta, mới hôm qua trong trận càn địch giết chết năm người và chiều chiều chúng đem bom xuống trút vào thôn xóm.
Vui ǵ đâu khi mỗi người một ngả, lo âu thương nhớ không phút nào nguôi. Những lá thư gửi đến ḿnh ngắn ngủi mà tha thiết lo âu, những người thân thương nhắc nhủ ḿnh cảnh giác, lo cho ḿnh từng phút, từng giây. Ôi, biết nói sao bây giờ…
Chiều nay được thư em báo tin chuẩn bị đi công tác Khu 6. Nghe tin ḿnh xót xa như được một tin buồn nặng nề. Em đi… chỗ dựa vững vàng nhất trong cuộc sống của ḿnh trên mảnh đất miền Nam này sẽ mất. Đó là một sự thực v́ không ai thương ḿnh, lo cho ḿnh, cảm thông với ḿnh và hiểu ḿnh bằng em cả. Kể cả M. cũng không thương ḿnh bằng em đâu. Cũng hơi kỳ lạ bởi v́ quả thực không có một t́nh thương nào tha thiết bằng em dù đó chỉ là t́nh chị em, t́nh cách mạng…
23.7.69
Một chiếc bật lửa Mỹ có khắc tên ḿnh cạnh tên người đồng chí thân yêu. Anh Đáo đưa nó cho ḿnh và hỏi ai khắc. Ḿnh cười vô tư rối trả lại cho anh nhưng lúc ra về ḿnh cảm thấy nao nao. M. ơi! Anh khắc tên em cạnh tên anh v́ sao? V́ những ngày xưa thơ mộng, v́ t́nh thương yêu đằm thắm nơi anh vẫn c̣n hay v́ đó chỉ là một động tác b́nh thường của anh? Thực ra không ai làm một việc ǵ mà không có ư nghĩ, M. lại càng không phải là loại người như vậy. Nhưng M. ơi, anh hăy nói đi anh, v́ sao anh khắc tên em cạnh tên người bộ đội giải phóng quân mà anh thường nói rằng không phù hợp với cô sinh viên y khoa ấy?
24.7.69
Gặp lại San giữa đồng bằng. San không ngờ có cuộc gặp gỡ ấy nên anh đứng sững, mừng rỡ ngạc nhiên làm anh nói chẳng nên lời. San chuẩn bị đi Bắc nên anh năn ni mời ḿnh đến chỗ anh chơi. Nể lởi San ḿnh theo anh về nơi anh ở. Bước chân trên cánh đống ngập nước của Phổ Văn, ḿnh đi với anh giữa một chiều mưa tầm tă. Hai đứa định vào trú mưa ở một nhà quen San nhưng căn nhà vừa bị Mỹ đốt cháy chỉ c̣n vẻn vẹn một tấm tôn che không đủ chỗ ngồi cho cả chủ và khách. Thấy ở không tiện ḿnh rủ San đi, chị chủ nhà buồn buồn nói: "Sao không ở lại ăn cơm rồi hăy đi, chú sợ cơm không chín chứ ǵ?". Ḿnh và San không định ở lại ăn cơm nhưng quả thực chắc nồi cơm không chín nổi. Trời mưa như trút nước, bếp lửa thu hẹp dần chỉ c̣n mấy cây củi ở giữa bếp cháy được. Nồi cơm sôi yếu dần v́ lửa tắt và v́ nước mưa nhỏ vào nồi cơm. Có nhà quay phim nào quay một cảnh như thế này chưa nhỉ? Một cảnh đơn sơ mà nói rất nhiều với người ta về tội ác của chiến tranh.
Trong số khách ngồi trú mưa có một người cán bộ, anh ta cười kể lại câu chuyện ngày trước khi địch mới bắt đầu đốt phá. Ngày ấy giữa xóm thôn trù phú mới chỉ vài gia đ́nh bị cháy nhà, tết đến người chủ nhà dọn mâm cúng lên trên cánh cửa cháy kê giữa nền nhà trơ trụi. Anh ta - người cán bộ - cùng bà con đến thăm thấy cảnh đó nghẹn lời không nói hết câu để động viên an ủi nạn nhân. Bây giờ khắp xóm thôn đâu cũng là như vậy, và anh cười trước cảnh chiều nay! Ḿnh không thua bọn nó đâu, đốt cái này ta làm cái khác, khó ǵ đâu mấy tấm tranh là đủ rồi. Cuộc sống trong chiến tranh tạo cho người ta một yêu cầu tối thiểu. Cuộc sống chỉ c̣n là chiến đấu, công tác, c̣n những ǵ phục vụ con người chỉ c̣n là một nồi cơm với mắm, một tẩm nilon trải dưới hầm và một đôi gánh trong đó có đủ áo quần, gạo, củ, mắm muối sẵn sàng lên vài khi địch càn đến.
San ơi ra miền Bắc nhớ nói cho những người đang sống ngoài ấy rằng miền Nam c̣n đau khổ, chỉ khi nào hết giặc Mỹ mới thực sự có cuộc sống mà thôi.